Gemeente doet niets tegen illegale bouw buurman — moet dat zomaar kunnen?

Gepubliceerd op blog.grensgids.com | Categorie: Handhaving & Burenrecht

Je buurman bouwt een schuur vlak op de erfgrens. Zonder vergunning. Je dient een klacht in bij de gemeente. Er komt een brief. En dan… stilte. Weken worden maanden. De schuur staat er nog steeds. En de gemeente? Die doet niets.

Herkenbaar? Voor veel mensen is dit een frustrerende werkelijkheid. Maar het heeft ook een juridische kant. Want de gemeente moet in principe optreden. Dat heet de beginselplicht tot handhaving. En hoewel er uitzonderingen bestaan, zijn die beperkter dan veel gemeenten doen voorkomen.

Wat is de beginselplicht tot handhaving?

De beginselplicht tot handhaving houdt in dat een bestuursorgaan — zoals een gemeente — in beginsel altijd verplicht is op te treden als er sprake is van een overtreding. Dat geldt ook als u als omwonende daarom vraagt.

Dit klinkt misschien vanzelfsprekend, maar in de praktijk proberen gemeenten handhaving regelmatig te ontlopen. Te druk, te weinig capaciteit, of ze vinden de overtreding niet ernstig genoeg. Dat mag niet zomaar. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (de hoogste bestuursrechter) heeft dit principe keer op keer bevestigd.

Simpel gezegd: als uw buurman zonder vergunning bouwt, en u vraagt de gemeente om handhaving, dan moet de gemeente in principe optreden. Ze kunnen niet zomaar zeggen: "We vinden het niet zo erg."

Wanneer mag de gemeente toch afzien van handhaving?

Er zijn uitzonderingen, maar die zijn beperkt. De gemeente mag alleen afzien van handhaving als er sprake is van bijzondere omstandigheden. Denk aan:

Concreet zicht op legalisatie — de overtreding kan binnenkort vergund worden.
Onevenredigheid — handhaving is zo zwaar dat het niet in verhouding staat tot het belang.
Gewekt vertrouwen — de gemeente heeft zelf de indruk gewekt dat de situatie was toegestaan.

Tijdsverloop alleen — het feit dat iets al jaren zo staat — is in principe géén reden om niet te handhaven. Maar hier wordt het interessant.

Tijdsverloop: soms een verweer, maar niet altijd

Twee recente uitspraken laten zien hoe genuanceerd dit ligt.

Ede: 11 jaar, toch handhaving toegestaan

In een zaak over een recreatiewoning in Ede (ABRvS 26 november 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5744) stond een woning al elf jaar permanent bewoond — in strijd met het bestemmingsplan. De eigenaar vond dat de gemeente na zo lange tijd niet meer mocht handhaven.

De Afdeling oordeelde anders. Het tijdsverloop van elf jaar was op zichzelf geen reden om handhaving achterwege te laten. Er was geen sprake van gewekt vertrouwen of andere bijzondere omstandigheden. De gemeente mocht gewoon optreden — ook na al die jaren.

Bergeijk: handhaving geblokkeerd door gewekt vertrouwen

In een zaak uit Bergeijk (ABRvS 21 januari 2026, zaaknummer 202400498-1-r2) lag het anders. Hier had de gemeente zelf handelingen verricht of uitlatingen gedaan waaruit de overtreder mocht afleiden dat de situatie was geaccepteerd. Er was sprake van gewekt vertrouwen.

De Afdeling oordeelde dat de gemeente in dit geval niet meer kon handhaven. Het vertrouwen dat de overheid had gewekt, woog zwaarder dan het belang van handhaving.

Het verschil is cruciaal: niet het tijdsverloop zelf beschermt u, maar wat er in die tijd is gebeurd — en wat de gemeente heeft gedaan of nagelaten.

Gewekt vertrouwen: de sterkste uitzondering

Gewekt vertrouwen is juridisch gezien de krachtigste uitzondering op de beginselplicht. Het gaat erom dat een overheidsorgaan door woorden of gedragingen de gerechtvaardigde verwachting heeft gewekt dat iets was toegestaan.

Dat kan zijn: - Een ambtenaar die mondeling zei dat het geen probleem was. - Een brief waaruit instemming bleek. - Jarenlange gedoogpraktijk waarbij de gemeente wist van de overtreding maar actief signalen gaf dat ze zou blijven gedogen.

Let op: gewekt vertrouwen is lastig te bewijzen. Een mondelinge toezegging zonder schriftelijke bevestiging is vaak niet genoeg.

Voor professionals: de juridische onderbouwing (C1)

De beginselplicht tot handhaving is vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak (zie o.a. ABRvS 5 oktober 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BT6683). Afwijking is slechts gerechtvaardigd bij bijzondere omstandigheden in de zin van artikel 3:4 Awb jo. artikel 5:1 e.v. Awb. De lat voor "concreet zicht op legalisatie" ligt hoog: er moet een reëel en concreet perspectief bestaan, niet slechts een wens of intentie van de overtreder. Bij de beoordeling van gewekt vertrouwen geldt de maatstaf van de "gerechtvaardigde verwachting": was de toezegging of gedraging specifiek genoeg, en was deze afkomstig van een bevoegde functionaris? De uitspraken uit Ede en Bergeijk illustreren dat de Afdeling tijdsverloop consequent onderscheidt van actief gewekt vertrouwen — twee juridisch verschillende grondslagen met elk een eigen bewijslast.

Wat kunt u doen als de gemeente niet handhaaft?

Dien een schriftelijk handhavingsverzoek in. Een mondelinge klacht is niet genoeg. Vraag schriftelijk om handhaving — dan is de gemeente verplicht een besluit te nemen.
Wacht op een besluit en maak bezwaar. Weigert de gemeente? Dan kunt u bezwaar maken. Reageert ze helemaal niet? Dan kunt u de gemeente in gebreke stellen (dwangsom bij niet tijdig beslissen).
Ga naar de bestuursrechter. Na bezwaar kunt u beroep instellen bij de rechtbank, en daarna eventueel hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak.
Documenteer alles. Houd bij wanneer u klaagde, wat de gemeente zei, en wat de overtreding precies inhoudt. Foto's, brieven en e-mails zijn uw bewijs.
Zoek juridisch advies. Handhavingszaken kunnen complex zijn. Een advocaat of rechtsbijstandverlener kan beoordelen of uw zaak kans van slagen heeft.

Kortom

De gemeente heeft een beginselplicht tot handhaving. Dat is geen vrijblijvend advies — het is een juridische verplichting. Tijdsverloop beschermt de overtreder niet automatisch. Maar als de gemeente zelf vertrouwen heeft gewekt, kan dat de deur dichtgooien voor handhaving.

Weet u wat u rechten zijn. En als de gemeente stilzit: schrijf. Dien een verzoek in. Houd vast. Want het recht staat aan uw kant — maar u moet er wel om vragen.

Dit artikel biedt algemene juridische informatie en is geen individueel advies. Raadpleeg een advocaat of juridisch adviseur voor uw specifieke situatie. Grensgids is niet aansprakelijk voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.

⚠️ Disclaimer: Dit artikel is algemene juridische informatie. Het is geen individueel juridisch advies. Elke situatie is anders. Twijfelt u over uw situatie of wilt u weten wat de beste stap is? Raadpleeg dan een jurist of advocaat.