Vergunning en handhaving

Twee vragen, en bijna iedereen haalt ze door elkaar

De eerste vraag is: mag het? Dat staat in het omgevingsplan van je gemeente en, bouwtechnisch, in het Besluit bouwwerken leefomgeving. De tweede is: moet de gemeente er iets aan doen? Dat is een heel ander spoor, geregeld in hoofdstuk 5 van de Algemene wet bestuursrecht.

Wie de eerste vraag wint, denkt vaak de tweede daarmee ook gewonnen te hebben. Dat klopt niet, en dat verklaart uitkomsten die onrechtvaardig voelen: drie centimeter te ver en toch geen ingrijpen, een aanbouw die afwijkt van de vergunning, de gemeente die niets doet aan illegale bouw.

Omgekeerd geldt het net zo goed, en dit is de denkfout die het vaakst voorkomt: vergunningvrij betekent niet dat je als buurman niets kunt. Dat is bestuursrecht; het burenrecht staat daar los van, met eigen regels over afstand, uitzicht en hinder. En een vergunning maakt hinder niet rechtmatig.

Stap nul: is er wel een overtreding?

Zonder overtreding is er geen bevoegdheid om te handhaven — dat is het legaliteitsbeginsel (artikel 5:4 Awb). Geen toezegging van de gemeente kan dat repareren: is er niets overtreden, dan houdt het daar op, ook als een ambtenaar iets anders zei.

Of iets een overtreding is, is vaker een vraag dan je denkt: soms gaat het er eerst om of het ding in je tuin überhaupt een bouwwerk is: van boomhut naar kabouterverblijf.

Wat je krijgt is een besluit, geen sloopkogel

Een handhavingsverzoek is in de wet een aanvraag: een verzoek van een belanghebbende, een besluit te nemen (artikel 1:3 Awb). In die ene zin zitten twee grenzen. Je moet belanghebbende zijn, en wat je krijgt is een besluit — met een bezwaarroute, niet met een sloopkogel.

Of dit spoor het beste past is dus een echte afweging, naast een gesprek of bemiddeling: handhaven of bemiddelen, als de buurman een bedrijf uitbreidt.

Handhaving staat voorop, maar er is geen lijstje uitzonderingen

Uitgangspunt is dat het algemeen belang gediend is met handhaving en dat er in de regel dus moet worden opgetreden. Daarvan mag alleen worden afgezien als er in het concrete geval omstandigheden zijn met zo'n zwaar gewicht dat het algemeen belang moet wijken.

Veel teksten noemen hier twee vaste uitzonderingen; dat is achterhaald. Er is één open categorie: concreet zicht op legalisatie is een voorbeeld, geen gesloten lijst. Andere omstandigheden kunnen dus ook meewegen: wanneer "ze kunnen het toch legaliseren" opgaat, een weigering die geen stand hield.

Waar besluiten in de praktijk op sneuvelen

Niet op een uitzondering, maar op de motivering. Het bestuursorgaan moet alle omstandigheden van het geval betrekken. Gebeurt dat niet, dan houdt het besluit geen stand — en wat dan in zicht komt is vaker een gesprek, hulp bij een oplossing of een langere begunstigingstermijn dan sloop: een gemeente die steeds van standpunt wisselde, een toegezegde termijn van vijftien jaar, een gedeelde muur met een dwangsom voor één eigenaar.

Gedogen geeft geen recht, maar het is ook niet niets

Jarenlang niets doen levert op zichzelf geen recht op. Toch is "tijdsverloop telt niet" te sterk: in de zaak waarin elf jaar wachten weinig gewicht kreeg, was dat juist omdat de gemeente kon uitleggen waarom zij zo werkte. Zonder die uitleg kan tijdsverloop wel degelijk meewegen. Voor het vertrouwensbeginsel is meer nodig dan stilzitten: een concrete toezegging van iemand die daartoe bevoegd is.

Jarenlang niets gedaan, elf jaar gedoogd en toch handhaving, wanneer een oude brief beschermt, wonen in een recreatiewoning.

De termijn, en waarom die hier vooraan hoort

Kreeg je een brief en weet je niet zeker of het een besluit is, of wanneer de termijn begon? Leg dat meteen voor aan een jurist — niet pas als je alles hebt uitgezocht.

De termijn voor bezwaar of beroep is zes weken (artikel 6:7 Awb) en begint de dag ná de bekendmaking van het besluit (artikel 6:8 Awb). Die termijn is hard: te laat is in beginsel niet-ontvankelijk. In het burenrecht heb je vaak jaren; hier zes weken.

Niet alles met "vergunning" erin loopt via deze route. Te veel betaald voor een vergunning is een geldkwestie met een eigen loket en een eigen ingang van de termijn: te veel betaald voor een verhuurvergunning.